ممکن است تصور کنید زنبور عسلی که در باغچه مشغول جمع‌آوری شهد است و پنجره مرورگری که ChatGPT را اجرا می‌کند، هیچ اشتراکی ندارند؛ اما پژوهشهای علمی اخیر به‌طور جدی امکان آگاه بودن هر دوی آنها را بررسی می‌کنند. دو مطالعه تازه که درباره احتمال وجود آگاهی در حیوانات و هوش مصنوعی منتشر شده، نظریه‌های جدیدی برای سنجش این پدیده ارائه می‌دهند و به دنبال مسیری میانه میان بزرگ‌نمایی و شک‌های بی‌پایه هستند.
آگاهی را نمی‌توان فقط از روی رفتار قضاوت کرد
در بسیاری از پژوهش‌هایی که تاکنون انجام شده، رفتار موجود زنده یا هوش مصنوعی معیار اصلی سنجش آگاهی بوده است؛ اما محققان تأکید می‌کنند که این روش به تنهایی کافی نیست. یک چت‌بات ممکن است درباره فلسفه گفت‌وگو کند یا زنبوری برای یافتن شهد مسیرهای پیچیده‌ای را طی کند، اما هیچ‌کدام از این رفتارها نمی‌تواند مدرک قطعی برای وجود آگاهی باشد. به‌همین دلیل، پژوهشگران به‌طور فزاینده‌ای به سازوکارهای درونی مغز و رایانه‌ها متمرکز شده‌اند.
- آگاهی صرفاً به پاسخ‌های بیرونی محدود نمی‌شود.
- بررسی پردازش‌های داخلی مغز و سیستم‌های مصنوعی می‌تواند معیار دقیق‌تری باشد.
- وجود آگاهی، موجود را از نظر اخلاقی در جایگاه ویژه‌ای قرار میدهد.
- گسترش دایره آگاهی، افق مسئولیت‌پذیری انسان را نیز گسترش میدهد.
اصل احتیاط؛ فرض را بر آگاهی بگذارید
یکی از پیشنهادهای مطرح در این پژوهش‌ها، اصل احتیاط است؛ فیلسوف جاناتان برچ معتقد است اگر نمی‌توانیم مطمئن باشیم موجودی آگاه است، بهتر است جانب احتیاط را بگیریم و فرض را بر آگاهی بگذاریم. این رویکرد به‌ویژه زمانی اهمیت پیدا می‌کند که صحبت از حشرات یا ماشین‌های آینده باشد. بر اساس یافته‌های کنونی، هوش مصنوعی امروزی به احتمال زیاد آگاه نیست، اما این احتمال برای هوش مصنوعی آینده و همچنین برخی حشرات مانند زنبور عسل کاملاً منتفی نیست.
در مجموع، این مطالعات نشان می‌دهند که آگاهی پدیده‌ای پیچیده‌تر از آن است که بتوان آن را صرفاً از روی رفتار بیرونی قضاوت کرد. شناخت سازوکارهای درونی مغز و ماشین، گام بعدی برای پاسخ به این پرسش بنیادین خواهد بود.
پرسش‌های پرتکرار
آیا هوش مصنوعی فعلی آگاه است؟
بر اساس پژوهشهای جدید، هوش مصنوعی امروزی به احتمال زیاد آگاه نیست؛ اما با تمرکز بر سازوکارهای درونی، این احتمال برای ماشین‌های آینده رد نشده است.
اصل احتیاط در برابر آگاهی چیست؟
جاناتان برچ پیشنهاد می‌کند که اگر درباره آگاه بودن موجودی تردید داریم، بهتر است فرض را بر آگاهی بگذاریم تا دچار خطای اخلاقی نشویم؛ این اصل در مورد حشرات و ماشین‌های آینده نیز کاربرد دارد.
