در دنیای فناوری، معمولاً این پرسش مطرح است که «چه چیزی بسازیم؟» اما ایلا کومار، دانشجوی دکتری MIT، پیش از آن به پرسش دیگری فکر می‌کند: فناوری قرار است در چه بستری عمل کند و چه کسانی باید از همان ابتدا در شکل‌گیری آن نقش داشته باشند؟ او در پژوهش‌های خود نشان می‌دهد که نوآوری معنادار، حاصل کار انفرادی مهندسان یا طراحان نیست؛ بلکه زمانی شکل می‌گیرد که افرادی که قرار است از فناوری سود ببرند، در خلق آن مشارکت کنند.
پرسش درست، پیش از ساخت
کومار در پروژه‌های خود با جوانانی کار می‌کند که تجربه زیستن در نظام مراقبت از کودکان را داشته‌اند. هدف او تنها ساخت یک ابزار دیجیتال نیست؛ او می‌خواهد بازتعریف کند که فناوری چگونه می‌تواند به بهبود، ارتباط و استقلال این جوانان کمک کند. این نگاه، طراحی را از یک فرایند فنی به یک کنش اجتماعی تبدیل می‌کند.
بسیاری از سامانه‌های هوش مصنوعی بر اساس داده‌های گذشته ساخته می‌شوند و اگر داده‌ها و زمینه‌ها نادیده گرفته شوند، ممکن است به گروه‌های آسیب‌پذیر آسیب بزنند. کومار راه‌حل را در مشارکت می‌بیند: کسانی که زندگی آن‌ها با این فناوری گره خورده است، باید در تصمیم‌گیری‌های طراحی حضور داشته باشند.
مشارکت جوانان؛ از شعار تا عمل
در توسعه محصولات دیجیتال رایج، کاربران معمولاً در مراحل پایانی به آزمایش دعوت می‌شوند. اما در رویکرد کومار، مشارکت از نخستین گام‌ها آغاز می‌شود. این روش به کاهش سوگیری‌های پنهان کمک می‌کند و باعث می‌شود محصول نهایی با نیازهای واقعی هماهنگ باشد.
- شفاف‌سازی مسیر طراحی و تصمیم‌گیری برای همه ذی‌نفعان
- ایجاد فضاهای امن برای گفت‌وگو درباره تجربه زیسته
- ترکیب دانش محلی و بومی با داده‌های حاصل از هوش مصنوعی
- طراحی ابزارهایی که به‌جای کنترل، توانمندسازی می‌کنند
هوش مصنوعی در خدمت رفاه و استقلال
اگر طراحی هوش مصنوعی با مشارکت جوامع هدف انجام شود، این فناوری می‌تواند در نظام حمایتی به ابزاری برای پشتیبانی تبدیل شود. به‌عنوان مثال، می‌توان از پردازش داده‌ها برای شناسایی بهتر نیازها و ارائه خدمات شخصی‌سازی‌شده استفاده کرد؛ به شرطی که جوانان در جایگاه تصمیم‌گیرنده و همکار باشند، نه فقط موضوع پردازش داده‌ها.
پژوهش‌های MIT نشان می‌دهد همکاری با جوامع محلی در طراحی فناوری، یک الزام اخلاقی صرف نیست؛ بلکه راهی برای کاهش خطا، افزایش اعتماد و ساخت محصولی پایدارتر است. ایلا کومار با تأکید بر همین نکته، الگویی ارائه می‌دهد که در آن، نوآوری از دل گفت‌وگو با مردم بیرون می‌آید، نه از پشت دیوارهای آزمایشگاه.
آینده نوآوری مشترک
کومار در ادامه مسیر خود به دنبال گسترش این رویکرد در حوزه‌های دیگر است. به باور او، اگر متخصصان هوش مصنوعی گوش دادن به جوامع را به مهارتی حرفه‌ای تبدیل کنند، می‌توانند فناوری‌هایی بسازند که هم مؤثرترند و هم منصفانه‌تر. این درس مهمی است برای طراحان، سیاست‌گذاران و همه کسانی که به دنبال فناوری در خدمت انسان هستند.
پرسش‌های پرتکرار
ایلا کومار در پژوهش خود چه رویکردی دارد؟
او به‌جای تمرکز صرف بر ساخت فناوری، ابتدا بستر و زمینه را بررسی می‌کند و جوانانی را که از سیستم رفاه کودکان استفاده کرده‌اند، از نخستین گام در طراحی هوش مصنوعی و فناوری‌های دیجیتال مشارکت می‌دهد.
چرا مشارکت جوامع در طراحی هوش مصنوعی اهمیت دارد؟
این مشارکت باعث کاهش سوگیری‌های پنهان، افزایش اعتماد، هماهنگی با نیازهای واقعی و در نهایت ساخت فناوری پایدارتر و منصفانه‌تر می‌شود.
