یادداشت اخیر نشریه Zeteo با عنوان «باید شرکت‌های هوش مصنوعی را ملی کنیم»، نگاه‌ها را به ایده‌ای جلب کرده است که تا همین اواخر رادیکال به نظر می‌رسید؛ مالکیت عمومی بر زیرساخت‌های حیاتی هوش مصنوعی. در این مقاله، نویسنده با اشاره به تمرکز بی‌سابقه قدرت، داده و منابع محاسباتی در دست چند غول فناوری، استدلال می‌کند که ادامه مسیر فعلی می‌تواند به مخاطرات جدی برای دموکراسی و عدالت اجتماعی منجر شود.
چرا بحث ملی‌سازی شرکت‌های هوش مصنوعی داغ شده است؟
از انتخابات‌های ملی تا امنیت عمومی، هوش مصنوعی دیگر صرفاً یک ابزار تجاری نیست؛ به زیرساختی اثرگذار بر زندگی شهروندان تبدیل شده است. همین موضوع سبب شده تا سیاست‌گذاران، روزنامه‌نگاران و فعالان مدنی درباره پاسخگویی و شفافیت شرکت‌های مالک این زیرساخت‌ها تردید کنند. انتشار مقاله Zeteo دقیقاً در همین بستر صورت گرفته و خواستار تغییر اساسی در الگوی مالکیت و اداره شرکت‌های پیشروی هوش مصنوعی است.
تمرکز قدرت در دست غول‌های فناوری چه پیامدهایی دارد؟
نویسنده این یادداشت بر این باور است که مالکیت خصوصی بر فناوری‌های راهبردی، پیامدهای ناخواسته‌ای برای جامعه دارد. این پیامدها تنها به اقتصاد محدود نمی‌شود، بلکه به سیاست، حقوق شهروندی و امنیت ملی نیز تسری پیدا می‌کند. در ادامه، مهم‌ترین نگرانی‌ها به این شکل قابل جمع‌بندی است:
- تشدید نابرابری اقتصادی و شکاف دیجیتالی میان جوامع و افراد
- تصمیم‌گیری غیرشفاف در مورد الگوریتم‌هایی که زندگی روزمره را هدایت می‌کنند
- سیطره منافع شرکتی بر مباحث امنیت، حریم خصوصی و آزادی بیان
- غرق شدن نوآوری به دلیل انحصار داده و زیرساخت‌های محاسباتی در دست چند شرکت
ملی‌سازی چگونه می‌تواند عملی شود؟
در این مقاله، ملی‌سازی به معنای سلب مالکیت کامل یا مصادره دارایی‌های خصوصی نیست؛ بلکه مجموعه اقداماتی پیشنهاد شده که از سهام کنترلی دولتی در شرکت‌های کلیدی تا ایجاد شرکت‌های عمومی جدید برای توسعه زیرساخت‌های متن‌باز را در بر می‌گیرد. الگوی مشابهی در گذشته برای صنایع نفت، برق و مخابرات در کشورهای مختلف به کار گرفته شده که می‌تواند برای هوش مصنوعی بومی‌سازی شود.
آینده حکمرانی هوش مصنوعی چه خواهد بود؟
آنچه روشن است، دشواری بازگرداندن قدرت از شرکت‌های بزرگ به نهادهای عمومی است. اما مقاله Zeteo تأکید می‌کند که اگر اکنون اقدام نشود، هزینه‌های اجتماعی و سیاسی آینده بسیار سنگین‌تر خواهد بود. بحث ملی‌سازی هرچند رادیکال و بحث‌برانگیز است، اما نشان‌دهنده تغییر جدی در گفتمان جهانی درباره حکمرانی فناوری و جایگاه هوش مصنوعی در جامعه است.
پرسش‌های پرتکرار
ملی‌سازی شرکت‌های هوش مصنوعی به چه معناست؟
ملی‌سازی یعنی انتقال مالکیت یا مدیریت شرکت‌های کلیدی حوزه هوش مصنوعی به نهادهای عمومی و دولتی تا این فناوری حیاتی به جای منافع خصوصی، در خدمت منافع عمومی و عدالت اجتماعی قرار گیرد.
چرا برخی معتقدند شرکت‌های هوش مصنوعی باید ملی شوند؟
تمرکز بی‌سابقه قدرت، داده و زیرساخت محاسباتی در دست چند شرکت بزرگ می‌تواند به تهدیدی برای دموکراسی، امنیت ملی و حقوق شهروندان تبدیل شود؛ بنابراین پاسخگویی عمومی ضروری است.
