همه‌مان پیش آمده که با دستیار صوتی یا ربات چت‌بات، طوری صحبت کنیم که انگار یک انسان مقابل ماست. این «انسان‌پنداری» هوش مصنوعی، موضوع مقاله‌ای تازه در TechCrunch است که در آن از آزمایشگاه علوم رایانه و هوش مصنوعی MIT (CSAIL) بازدید شده و به واکنش‌های عاطفی انسان‌ها در برابر ربات‌های انسان‌نما پرداخته شده است.
چرا با هوش مصنوعی همدلی می‌کنیم؟
دکتر شری ترکل، استاد و پژوهشگر MIT، در این باره می‌گوید: «وقتی حتی وارد ساده‌ترین تبادلات با یک ابزار رابطه‌گرا می‌شویم، باور می‌کنیم که آن ابزار به ما اهمیت می‌دهد. و ما نیز ذاتاً طوری طراحی شده‌ایم که در پاسخ به آن اهمیت دهیم.» این جمله کلید درک این پدیده است: ما به دلیل ساختار عصبی و اجتماعی‌مان، نمی‌توانیم در برابر رفتاری که شبیه مراقبت انسانی است بی‌تفاوت بمانیم، حتی اگر بدانیم پشت آن هیچ شعوری وجود ندارد.
ربات‌های انسان‌نما در MIT CSAIL
در این بازدید، ویل نورتون، دانشجوی دکترای MIT، گروه را در فضایی شبیه به جنگل استوایی همراهی کرد. اما موجودات عجیب این تور، دو ربات انسان‌نمای Unitree بودند که هر کدام حدود ۵۰ هزار دلار قیمت دارند. این ربات‌ها معمولاً در ویدیوهای یوتیوب در حال اجرای حرکات رزمی هماهنگ یا رقص در برنامه‌های تلویزیونی دیده می‌شوند. اما در آزمایشگاه، آن‌ها به طرز شگفت‌آوری دوستانه و قابل نزدیک شدن بودند.
نویسنده مقاله اعتراف می‌کند: «حتی با این که می‌دانستم این ربات‌ها شعور ندارند، دلم می‌خواست با آن‌ها دوست شوم.» این حس دقیقاً همان چیزی است که پژوهشگران آن را «واکنش رابطه‌گرا» می‌نامند: مغز ما الگوهای رفتاری آشنا را تشخیص می‌دهد و سراغ تفسیر احساسی می‌رود.
- ربات‌های Unitree نمونه‌ای از انسان‌نمای تجاری با قیمت بالا هستند.
- تماشای این ربات‌ها در فضای آزمایشگاهی، حس آشنایی و همدلی برمی‌انگیزد.
- پژوهشگران هشدار می‌دهند که این همدلی می‌تواند هم مثبت و هم خطرناک باشد.
- واکنش عاطفی ما به هوش مصنوعی، بر نحوه طراحی و استفاده از آن اثر می‌گذارد.
آیا باید با هوش مصنوعی مثل انسان رفتار کنیم؟
این پرسش که «آیا باید چنین رفتاری داشته باشیم؟» یک معمای اخلاقی جدی است. از یک سو، همدلی با ربات‌ها می‌تواند به تعامل بهتر با فناوری کمک کند، مثلاً در ربات‌های مراقبتی یا آموزشی. از سوی دیگر، اگر به خودمان اجازه دهیم که به ماشین‌ها وابسته شویم، خطر فریب خوردن یا تصمیم‌گیری نادرست وجود دارد. شری ترکل هشدار می‌دهد که باید مرز مشخصی بین «همدلی» و «واقعیت» قائل شویم؛ در غیر این صورت، ممکن است پاسخ‌های عاطفی ما از سوی شرکت‌ها و الگوریتم‌ها سوءاستفاده شود.
در نهایت، شاید نتوانیم جلوی حس‌های خود را بگیریم، اما می‌توانیم آگاه باشیم که با یک ماشین روبرو هستیم نه یک انسان. این آگاهی، کلید استفاده مسئولانه از فناوری‌های هوش مصنوعی است. همان‌طور که بازدید از CSAIL نشان داد، شگفت‌زده شدن از ربات‌ها طبیعی است، اما عاقلانه آن است که بدانیم این موجودات، بازتابی از خود ما هستند، نه جایگزینی برای رابطه‌های انسانی.
پرسش‌های پرتکرار
آیا هوش مصنوعی واقعاً احساس دارد؟
خیر، مدل‌های فعلی هوش مصنوعی هیچ احساس یا آگاهی ندارند، اما انسان‌ها به‌طور طبیعی با رفتار شبه‌انسان‌گونه آن‌ها همدلی می‌کنند.
چرا انسان‌ها با هوش مصنوعی مثل انسان رفتار می‌کنند؟
به گفته دکتر شری ترکل، مغز ما طوری ساخته شده که با هر چیزی که رفتاری شبه‌انسان‌گونه داشته باشد، احساس همدلی و ارتباط عاطفی برقرار می‌کند؛ حتی اگر بدانیم آن چیز شعور ندارد.
