گزارش تازه‌ای از دانشگاه سازمان ملل (UNU) نشان می‌دهد که پذیرش هوش مصنوعی در بخش عمومی کشورهای در حال توسعه، اگرچه فرصت‌های بی‌نظیری ایجاد می‌کند، اما بدون نگاه به «چرخه حیات» این فناوری، شکست‌خورده و پرهزینه خواهد بود. این گزارش با عنوان «درس‌هایی از پذیرش هوش مصنوعی در بخش عمومی کشورهای در حال توسعه: دیدگاه چرخه حیات»، تلاش می‌کند تا تصویری واقع‌بینانه از موانع، الزامات و پیامدهای بهره‌گیری از هوش مصنوعی در نهادهای دولتی ترسیم کند.
چرا چرخه حیات هوش مصنوعی در بخش عمومی اهمیت دارد؟
بسیاری از پروژه‌های هوش مصنوعی در کشورهای در حال توسعه، تنها بر مرحله طراحی و اجرای اولیه تمرکز دارند و از نگهداری، به‌روزرسانی و بازنشستگی سامانه‌ها غافل می‌شوند. این گزارش تأکید می‌کند که هوش مصنوعی یک پروژه یک‌باره نیست، بلکه یک چرخه مداوم است که از نیازسنجی، جمع‌آوری داده، آموزش مدل، استقرار، پایش و در نهایت بازنشستگی تشکیل می‌شود. نادیده گرفتن هر یک از این مراحل، می‌تواند به هدررفت سرمایه عمومی، بی‌اعتمادی شهروندان و حتی تشدید نابرابری‌های اجتماعی منجر شود.
درس‌های کلیدی برای کشورهای در حال توسعه
گزارش UNU با بررسی نمونه‌های موفق و ناموفق در کشورهای مختلف، چند درس عملی را برای مدیران دولتی و سیاست‌گذاران برجسته کرده است:
- توجه به زیرساخت داده و حاکمیت داده به عنوان پیش‌نیاز اصلی هر پروژه هوش مصنوعی؛
- طراحی فرایندهای ارزیابی مستمر برای سنجش عملکرد مدل‌ها و کاهش سوگیری‌های احتمالی؛
- سرمایه‌گذاری روی توانمندسازی نیروی انسانی و ایجاد مهارت‌های بین‌رشته‌ای در نهادهای عمومی؛
- ایجاد چارچوب‌های شفاف پاسخگویی و اخلاقی برای تصمیم‌های خودکار؛
- جلب مشارکت ذی‌نفعان و شهروندان در تمام مراحل چرخه حیات، نه صرفاً در مرحله سیاست‌گذاری؛
- تأمین بودجه بلندمدت برای نگهداری و به‌روزرسانی سامانه‌ها، فارغ از هیجان اولیه فناوری.
مسیر پیش رو؛ از سیاست تا عمل
نویسندگان گزارش بر این باورند که کشورهای در حال توسعه نباید صرفاً از روی الگوهای کشورهای پیشرفته کپی کنند، بلکه باید مدل‌های بومی و متناسب با ظرفیت‌های نهادی، فرهنگی و اقتصادی خود طراحی کنند. ایجاد آزمایشگاه‌های نوآوری دولتی، تدوین استانداردهای باز، و اشتراک‌گذاری دانش میان کشورهای جنوب جهانی، از جمله پیشنهادهای عملی این گزارش است.
در نهایت، پذیرش هوش مصنوعی در بخش عمومی نه یک انتخاب فنی که یک تحول نهادی و فرهنگی است. موفقیت در این مسیر، نیازمند اراده سیاسی، دیپلماسی داده و نگاه بلندمدت به چرخه حیات کامل فناوری است. کشورهای در حال توسعه می‌توانند با به‌کارگیری این درس‌ها، هوش مصنوعی را به ابزاری برای عدالت، کارایی و توسعه پایدار تبدیل کنند؛ به شرط آنکه از دام شعارزدگی و پروژه‌های نمایشی پرهیز کنند.
پرسش‌های پرتکرار
چرا گزارش UNU بر چرخه حیات هوش مصنوعی تأکید دارد؟
زیرا بسیاری از پروژه‌ها تنها بر طراحی اولیه متمرکزند و مراحل نگهداری، پایش و بازنشستگی نادیده گرفته می‌شود که این امر به شکست پروژه‌ها و هدررفت منابع عمومی می‌انجامد.
مهمترین درس برای کشورهای در حال توسعه در پذیرش هوش مصنوعی چیست؟
پرهیز از کپی‌برداری مستقیم از کشورهای پیشرفته و طراحی راهکارهای بومی با تمرکز بر زیرساخت داده، توانمندسازی نیروی انسانی و چارچوب‌های پاسخگویی اخلاقی.
